سرگذشت یک نماد: جم

نماد جم

شرکت پتروشیمی جم با نماد جم در سال ۱۳۷۹ با هدف اجرای یکی از طرح‌های توسعه‌ای شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران به نام تولید الفین در عسلویه تاسیس شد. این شرکت پس از مدتی با راه‌اندازی واحدهای پلی اتیلن سنگین، پلی اتیلن خطی، بوتادین، بوتن-۱ تولیدات خود را گسترش داد. پتروشیمی جم در سال ۱۳۹۴ با نماد «جم» در بازار بورس و اوراق بهادار پذیرفته شد و تاکنون ارزش سهام آن بیش از ۶۰۰ درصد افزایش داشته است. در ادامه این مقاله قصد داریم به صنعت پتروشیمی در ایران، تاریخچه تاسیس شرکت سهامی جم و فعالیت آن در بازار بورس بپردازیم.

صنعت پتروشیمی در ایران

تاریخچه صنعت پتروشیمی در ایران به حدود ۵۰ سال قبل باز می‌گردد. اگرچه صنعت نفت در کشور بیش از ۱۰۰ سال قدمت دارد، اما تا قبل از ملی شدن آن، صنایع پالایشی و پتروشیمی در ایران مفهوم خاصی نداشتند. در دوران قاجار امتیاز بهره‌برداری از نفت طبق قراردادی به دولت انگلیس واگذار شد. پیرو این قرارداد که امتیازنامه رویتر نام داشت، حق اکتشاف، استخراج و بهره‌برداری از نفت، گاز طبیعی، قیر و موم طبیعی به مدت ۶۰ سال، حق بنای چاه‌های نفت، حوض‌ها و تأسیس کارخانه‌های در این زمینه، بهره‌برداری از معادن به جز طلا و نقره، حق ایجاد مجاری آبی و قنات و کانال‌ها برای کشتیرانی یا کشاورزی، حق ایجاد بانک و صرافی در سراسر ایران، حق انحصار کارهای عام‌المنفعه و موسسه خیریه، حق انجام معاملات توتون و تنباکو، بهره‌برداری از تمامی جنگل‌های ایران برای مدت هفتاد سال، حق استفاده از گمرکات ایران به مدت بیست و پنج سال و حق ساخت راه، راه آهن و سد در دریای مازندران و خلیج فارس به دولت انگلیس واگذار شد.

این قرارداد مفاد بسیار داشت که تمام آن به نفع دولت انگلیس تنظیم شده بود و تمامی این حقوق در ازای پرداخت وامی به مبلغ ۲۰۰ هزار لیره انگلیسی با سود ۵ درصد در اختیار رویتر قرار گرفت. البته گفته می‌شود که میرزاحسین‌خان سپه‌سالار ۵۰ هزار لیره، میرزاملکم‌خان ۲۰ هزار لیره، معین‌الملک ۲۰ هزار لیره و مبالغ نامشخصی هم اقبال‌الملک به عنوان رشوه  از انگلیس دریافت کردند تا شرایط عقد این قرارداد را فراهم کنند.

این قرارداد در حقیقت فروختن کل کشور به انگلیس بود! غیر منطقی و استعماری بودن آن، باعث انتقاد شدید دیپلمات‌ها در سراسر جهان شد، دولت روسیه که در آن زمان از منابع ایران بهره فراوان می‌برد و آلمان نازی که ایران را گزینه خوبی برای حمل سلاح می‌دانستند، از عقد چنین قراردادی بسیار خشمگین شدند و در داخل ایران نیز اعتراضات و شلوغی‌هایی به رهبری ملاعلی‌کنی به راه افتاد. بارون رویتر که مسبب عقد این قرارداد بود حمایت دولت انگلیس را تا حدی از دست داد و نتوانست در برابر دولت‌های دیگر  مقاومت کند و شاه قاجار هم در برابر خشم مردم شکست خورد و سرانجام بخش زیادی از این قرارداد فسخ شد. در اصل امتیازنامه رویترز به کل باطل شد و یک امتیازنامه جدید به همین نام عقد شد که در آن حق تاسیس بانک، چاپ اسکناس و گمرکات دریایی در اختیار دولت انگلیس بود.

پس از گذشت چند سال فرد دیگری به نام ویلیام ناکس دارسی مذاکراتی را از طرف دولت انگلیس با مظفرالدین شاه قاجار آغاز کرد و پیرو آن در سال ۱۲۸۰ قراردادی برای اکتشاف و استخراج نفت به مدت ۶۰ سال تحت عنوان امتیازنامه دارسی عقد شد. ناکس دارسی شرکت دارسی را در همان سال تاسیس کرد و کارهای اکتشاف را آغاز کرد و سرانجام در سال ۱۲۸۷ اولین چاه نفت ایران در منطقه مسجدسلیمان کشف شد.

طبق این قرارداد ایران هیچ نقشی در بهره‌برداری از نفت نداشت و نمی‌توانست پالایشگاه، شرکت پتروشیمی و کارخانه‌های فعال در صنایع بالادستی و پایین‌دستی نفت تاسیس کند؛ شاه قاجار متعهد شد که سالانه تنها مبلغ ۲۰ هزار لیره وجه نقد و ۱۶ درصد از منافع خالص شرکت دارسی را دریافت کند؛ که طبق مستندات به جا مانده از آن زمان، شرکت دارسی هیچ درصدی از سود خود را به ایران پرداخت نکرده است. پس از انهدام حکومت قاجار و به روی کار آمدن پهلوی، رضا شاه با بررسی مدارک و اثبات اینکه انگلیس طی تمام این سال‌ها فقط سه‌چهارم مبلغ تعهد شده را پرداخت کرده است، اقدام به فسخ یک‌طرفه قرارداد کرد.

دولت انگلیس در سال ۱۳۱۱ شکایتی بابت فسخ یک‌طرفه قرارداد به دادگاه لاهه برد، اما موضوع خارج از دستور این دیوان بود، بنابراین شکایت به جامعه ملل منتقل شد و وزیر خارجه چکسلواکی وظیفه حل و فصل موضوع را بر عهده گرفت. در نهایت در سال ۱۳۱۲ قرارداد جدیدی به نام قرارداد ۱۹۳۳ عقد شد و پیرو آن انگلیس وظیفه داشت ۲۰ درصد از سهام کل شرکت نفت ایران-انگلیس را در اختیار دولت ایران قرار دهد و محدوده عملیاتی آن‌ها نیز ار ۴۰۰ هزار مایل به ۱۰ هزار مایل کاهش یافت.

اگرچه قرارداد ۱۹۳۳ تا حدودی باعث بازگشت حقوق ملی ایران به کشور شد، اما تلاش رضاشاه برای در اختیار گرفتن کامل صنایع، معادن و… ادامه داشت. رضا شاه توانست حق چاپ اسکناس را از انحصار انگلیس خارج کند، حق گمرکات را از آن‌ها خریداری و شرکتی داخلی برای این منظور تاسیس کرد، جاده‌سازی و راه‌آهن را در ایران آغاز کرد و تا حد زیادی در زمینه ملی کردن صنایع مختلف موفق بود. پس از جانشینی محمدرضا شاه، تلاش‌ها برای ملی کردن صنعت نفت به رهبری دکتر مصدق مجددا آغاز شد، محمدرضا شاه پهلوی در ۱۳۲۷ شرکت ملی نفت ایران را تاسیس کرد و در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ صنعت نفت ایران ملی شد؛ این زمان را می‌توان آغاز دوره جدیدی از شکل‌گیری صنایع مختلف در کشور دانست.

در طول دهه‌های ۳۰ و ۴۰ شمسی شرکت‌ها، موسسات و کارخانه‌های بسیاری در ایران تاسیس شدند، صنعت بیمه که در انحصار روسیه و انگلیس یود با تاسیس بیمه ایران، بیمه آسیا و… از انحصار خارج شد. شرکت‌های پاکسان، پاکشو و مینو با تولید شوینده، لوازم بهداشتی و صنایع غذایی، واردات این کالاها را تا حد زیادی کاهش دادند. معروف‌ترین خودروسازان ایرانی یعنی دو شرکت ایران خودرو و سایپا هم در همان سال‌ها کار خود را آغاز کردند. شکل‌گیری صنعت پتروشیمی در ایران در سال ۱۳۳۷ و با تاسیس بنگاه کود شیمیایی شروع شد، این شرکت در سال ۱۳۴۲ به بهره‌برداری رسید و توانست اولین محصول پتروشیمی کشور را روانه بازار کند.

در سال ۱۳۴۳ شرکت ملی صنایع پتروشیمی در راستای گسترش این صنعت تاسیس شد و از آن پس صنعت پتروشیمی در مسیری مشخص قرار گرفت. تا قبل از انقلاب اسلامی چندین شرکت‌ پتروشیمی از جمله: پتروشیمی آبادان، مجتمع پتروشیمی رازی، پتروشیمی پازارگاد، پتروشیمی خارک و… تاسیس شدند که عمده فعالیت آن‌ها تولید دوده، گوگرد، گاز مایع، سود سوزآور، کربنات، بی‌کربنات سدیم، پی‌وی‌سی و مواد نرم‌کننده پلاستیک بود.

این شرکت‌ها تا حد زیادی نیاز داخلی کشور را تامین می‌کردند و حتی پس از انقلاب، تا قبل از رخ دادن جنگ تحمیلی، صنعت پتروشیمی به خوبی در کشور رونق داشت. متاسفانه با رخ دادن جنگ، تحریم‌‌ها علیه ایران آغاز شد و عدم امکان واردات قطعات و تجهیزات و خطراتی که جنگ برای این کارخانه‌ها در پی داشت، باعث شد صنعت پتروشیمی در دهه ۶۰ با رکود روبرو شود. با آغاز دهه ۷۰ و دوران سازندگی، این صنعت مجددا مورد توجه قرار گرفت و بازسازی، تجهیز و احداث مجتمع‌های پتروشیمی از سر گرفته شد و می‌توان ادعا کرد که از دهه ۸۰ شمسی به بعد صنعت پتروشیمی ایران به شهرت جهانی رسید.

تاریخچه سهم

تاریخچه شرکت پتروشیمی جم به سال ۱۳۷۹ و اولین دوره ریاست جمهوری سید محمد خاتمی باز می‌گردد. البته مجتمع جم در سال ۱۳۵۷ ساخته شد و حتی تاریخ ثبت شرکت ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۷ است، اما با رخ دادن انقلاب اسلامی و پس از آن جنگ تحمیلی، این ساختمان به شکل متروکه باقی ماند و تا اواخر دهه ۷۰ هیچ بهره‌برداری از آن صورت نگرفت.

در سال ۱۳۷۹ شرکت ملی صنایع پتروشیمی با هدف تولید الفین در این مجتمع، تجهیز آن را آغاز کرد و در همان سال تولید الفین جم آغاز شد. این مجتمع پس از اجرای این طرح، به صورت مستقل به فعالیت پرداخت و واحدهای گوناگونی به آن اضافه شد اما همچنان واحد تولید الفین بیشترین بازدهی را در پتروشیمی جم دارد و از آن با عنوان قلب تپنده جم یاد می‌شود.

در واحد الفین پتروشیمی جم، پنج محصول: اتیلن، پروپیلن، بنزین پیرولیز، نفت کوره و سی‌فورکات تولید می‌شوند. سی‌فورکات به عنوان خوراک به واحد بوتادی‌ان منتقل می‌شود، بنزین پیرولیز به شرکت پتروشیمی برزویه تحویل و پس از جداسازی ترکیبات آن به پتروشیمی پارس منتقل و در نهایت با جدا شدن بنزن آن، صادر می‌شود. پلی‌اتیلن سنگین و سبک پتروشیمی جم، علاوه بر استفاده در دیگر واحدهای این شرکت، به عنوان خوراک به مجتمع‌های پتروشیمی مهر، امیرکبیر و بندر امام منتقل می‌شوند.

در حال حاضر پتروشیمی جم دارای پنج واحد تولیدی: الفین، بوتادین، بوتن-۱، پلی اتیلن سبک خطی و پلی اتیلن سنگین و چندین شرکت زیرمجموعه است که در ادامه به بررسی آن‌ها خواهیم پرداخت.

پذیرش در بورس شرکت پتروشیمی جم

شرکت پتروشیمی جم در سال ۱۳۹۴ با نماد «جم» بازار دوم بورس، در گروه «محصولات شیمیایی» و زیرگروه «تولید مواد شیمیایی پایه به جز کود» پذیرفته شد. ترکیب سهامداران اصلی نماد جم به شرح زیر است:

سهامدار تعداد درصد
صندوق بازنشستگی کشوری ۳ میلیارد ۱۸٫۶۹۰ %
شرکت سرمایه‌گذاری نفت و گاز و پتروشیمی تامین -س.ع ۲ میلیارد ۱۶٫۵۹۰ %
شرکت.س.صندوق بازنشستگی کشوری -سهامی عام- بخش۱ ۲ میلیارد ۱۴٫۴۴۰ %
شرکت .س.صندوق بازنشستگی کشوری -سهامی عام- ۱ میلیارد ۷٫۹۵۰ %
موسسه صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر ۶۴۰ میلیون ۴٫۶۳۰ %
شرکت گروه پتروشیمی سرمایه‌گذاری ایرانیان -سهام ۶۳۶ میلیون ۴٫۶۱۰ %
شرکت گروه مدیریت ارزش سرمایه صندوق .ب.کشوری -س خ ۴۸۷ میلیون ۳٫۵۲۰ %
شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس -سهامی عام- ۱۶۴ میلیون ۱٫۱۸۰ %
شرکت پتروشمیران -سهامی خاص- ۱۵۲ میلیون ۱٫۱۰۰ %
شرکت س اتهران س.خ-م ک م ف ع- ۱۴۳ میلیون ۱٫۰۳۰ %

شرکت‌های زیر مجموعه پتروشیمی جم

بیشتر شرکت‌های زیرمجموعه پتروشیمی جم، واحدهای تولیدی هستند که به صورت مجزا تاسیس شدند و با افزایش تولیدات توانستند در قالب شرکتی مستقل به فعالیت خود ادامه دهند. در ادامه مروری بر تعدادی از آن‌ها خواهیم داشت:

  • شرکت پتروشمیران: این شرکت اولین زیرمجموعه مجتمع پتروشیمی است که در سال ۱۳۸۲ با هدف سرمایه‌گذاری در بخش خصوصی صنعت پتروشیمی تاسیس شد. پتروشمیران یکی از بزرگترین زیرمجموعه‌های جم است که تاکنون پروژه‌های زیادی را در بخش پتروشیمیایی، بازرگانی انواع فرآورده‌ها و مشتقات پتروشیمی، احداث و راه‌اندازی تاسیسات فرآوری پتروشیمی و هیدروکربوری صنایع وابستهو… را بر عهده داشته است. در حال حاضر حدود ۳۵ درصد از سهام پتروشمیران به پتروشیمی جم تعلق دارد.
  • شرکت پلی‌پروپیلن جم: این شرکت در سال ۱۳۸۳ به عنوان واحد تولیدی گریدهای پلی پروپیلن کار خود را آغاز کرد و پس از مدتی در قالب شرکتی مستقل به فعالیت پرداخت. در حال حاضر انواع گریدهای پلی پروپیلن شامل هموپلیمر، کوپلیمر تصادفی، کوپلیمر ضربه‌پذیر و ترپلیمر با برند «JAMPILEN» به تولید انبوه می‌رسند. شرکت پلی‌پروپیلن جم  بزرگ‌ترین تولیدکننده تخصصی پلی پروپیلن در کشور است که محصولات آن به دیگر کشورها نیز صادر می‌شود. همچنین این شرکت در سال ۱۳۹۷ با نماد «جم پیلن» در بازار بورس و اوراق بهادار تهران پذیرفته شد و حدود ۴۵ درصد از سهام آن در اختیار پتروشیمی جم است.
  • شرکت جم صنعت کاران: این شرکت در سال ۱۳۸۶ با هدف تعمیر و نگهداری تجهیزات پتروشیمی جم کار خود را آغاز کرد. پس از مدتی  نصب، ساختمان، پیش‌راه‌اندازی و راه اندازی واحدهای این پتروشیمی پتروشیمی را بر عهده گرفت و در حال حاضر پشتیبانی عملیاتی، خدماتی و تامین و تدارکات مجتمع پتروشیمی جم را بر عهده دارد. ۱۰۰ درصد از سهام جم صنعت کاران متعلق به پتروشیمی جم است.
  • شـرکت توسعه پلیمر پاد جم: این شرکت در سال ۱۳۹۴ با هدف اجرای طـرح تولیدی Rubber/ ABS فعالیت خود را آغاز کرد. پلیمر پاد جم در حال حاضر در قالب یک مجموعه مستقل فعالیت می‌کند و سه محصول متفاوت از Rubber را در ۷ گرید مختلف و محصول ABS را در ۹ گرید مختلف به تولید انبوه رسانده است. ۱۰۰ درصد سهام این شرکت در اختیار پتروشیمی جم است.
  • ﺷﺮﮐﺖ ﭘﺘﺮوﺷﯿﻤﯽ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎرک ﺻﻨﻌﺘﯽ ﮔﻮﻫﺮ اﻓﻖ: این شرکت در سال ۱۳۹۱ در ﺷﻬﺮﺳـﺘﺎن ﮐﻨـﮕﺎن اﺳﺘﺎن ﺑﻮﺷـﻬﺮ با ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﭼـﻬـﺎر ﺷﺮﮐﺖ ﭘﺘﺮوﺷـﯿﻤﯽ ﺟـﻢ، ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ ﺻﺪف ﻋﺴﻠﻮﯾﻪ، ﭘﺘﺮوﺷﯿﻤﯽ اﻧﺘﺨﺎب و ﮐﯿﻤﯿﺎ ﺻﻨﺎﯾﻊ داﻻﻫﻮ تاسیس شد و از آنجایی که بیش از ۵۱ درصد از سهام آن در اختیار پتروشیمی جم است، از زیرمجموعه‌های این مجتمع به حساب می‌آید. از اهداف این شرکت می‌توان به ﺗﺄﻣﯿﻦ ﯾﻮﺗﯿﻠﯿﺘﯽﻫﺎ، اﺣﺪاث ﺷﺒﮑﻪﻫﺎی درﯾﺎﻓﺖ و ﺗﻮزﯾﻊ ﺧﻮراک و ﯾﻮﺗﯿﻠﯿﺘﯽ ﭘﺮوژهﻫﺎ،اﺣﺪاث اﻧﺒﺎر ﻧﮕﻬﺪاری ﭘﺮوﮐﺴﺎﯾﺪ و ﺗﺠﻬﯿﺰات ﺟﺎﻧﺒﯽ، اﺣﺪاث اﻧﺒﺎرﻫﺎ و ﺳﺮوﯾﺲﻫﺎی ﺟﺎﻧﺒﯽ ﺻﻨﻌﺘﯽ و ﻏﯿﺮﺻﻨﻌﺘﯽ و… اشاره کرد.
  • شرکت توسعه پلیمر کنگان: این شرکت جدیدترین زیرمجموعه جم است که در سال ۱۳۹۷ با هدف اجرای پروژه PDH/PP  پتروشیمی جم تاسیس شد. از این واحد به عنوان فاز سوم پتروشیمی جم یاد می‌شود که شامل یک واحد ۶۰۰ هزارتنی تولید پروپیلن به روش دی هیدروژناسیون پروپان و دو واحد ۳۰۰ هزارتنی تولید پلی پروپیلن (PP) است و ۱۰۰ درصد سهام آن به پتروشیمی جم تعلق دارد.

افزایش سرمایه نماد جم

جم طی سال‌های فعالیت خود تنها دو مرحله و به شرح زیر افزایش سرمایه داشته است:

سال درصد افزایش سرمایه سرمایه قبلی
(میلیون ریال)
مبلغ افزایش سرمایه
(میلیون ریال)
سرمایه جدید
(میلیون ریال)
محل افزایش سرمایه
۱۳۹۴ ۱۰۰ % ۴٫۸۰۰٫۰۰۰ ۴٫۸۰۰٫۰۰۰ ۹٫۶۰۰٫۰۰۰ مطالبات و آورده نقدی سهامداران
۱۳۹۸ ۴۳٫۷ % ۹٫۶۰۰٫۰۰۰ ۴٫۲۰۰٫۰۰۰ ۱۳٫۸۰۰٫۰۰۰ مطالبات و آورده نقدی سهامداران

توقف نماد جم

نماد جم تاکنون هیچ توقف طولانی را تجربه نکرده است. توقف‌های این نماد معمولا کمتر  از ۱۰ روز است و تنها سه مورد بیش از ۱۰ روز را در کارنامه خود دارد:

تاریخ توقف تاریخ بازگشایی زمان توقف
۱۳۹۹/۰۴/۰۹ ۱۳۹۹/۰۴/۲۵ ۱۶ روز
۱۳۹۷/۰۹/۲۰ ۱۳۹۷/۱۰/۰۴ ۱۴ روز
۱۳۹۶/۰۴/۱۴ ۱۳۹۶/۰۴/۲۵ ۱۱ روز

بالاترین قیمت نماد جم

قیمت عرضه اولیه جم در تاریخ ۱۸/۰۵/۱۳۹۴ مبلغ  ۷۴۵۳ ریال به ازای هر سهم، بالاترین قیمت آن در تاریخ ۳۱/۰۴/۱۳۹۹ مبلغ ۵۴۹۰۰ ریال و کم‌ترین قیمت آن در تاریخ ۱۲/۰۷/۱۳۹۴ مبلغ ۶۸۹۳ ریال بوده است. تصویر زیر نوسان قیمت جم را از ابتدای فعالیتش تاکنون نشان می‌دهد:

blank

سخن آخر

پتروشیمی به عنوان یکی از صنایع وابسته به نفت، در دسته صنایع استراتژیک قرار می‌گیرد. وجود مجتمع‌های مختلف پتروشیمی در کشور، علاوه بر تامین نیازهای داخلی، توان صادرات را افزایش می‌دهد که ورود ارز و شناخته شدن در بازارهای جهانی را در پی دارد. در این بین شرکت پتروشیمی جم که بزرگترین واحد تولیدی الفین کشور است نقش بسزایی را ایفا می‌کند. تولیدات جم در صنایع مختلف داخلی کاربرد دارند، به عنوان خوراک به دیگر شرکت‌های پتروشیمی منتقل می‌شوند و بخشی از آن نیز وارد بازارهای جهانی شده و ارزآوری قابل توجهی را برای ایران دارد.